ცრუ პროპაგანდა სიმართლის წინააღმდეგ: რატომ გვეშინია სარკეში ჩახედვის?

 

საქართველოში საღი აზრისა თუ კრიტიკული პოზიციის დაფიქსირება დღეს ერთგვარ სოციალურ ბარიერად იქცა, თუმცა ეს პრობლემა ახალი არ არის - ის ჩვენი ისტორიული მეხსიერებისა და საუკუნოვანი გამოცდილების მტკივნეული ნაწილია. კრიტიკა აქ ყოველთვის ასოცირდება მხილებასთან, რომელიც გარდაუვალი ცვლილებების აუცილებლობითაა გამოწვეული, ამ ცვლილებებისთვის კი საზოგადოების უმეტესობა, როგორც ჩანს, მზად არ არის. ეს წინააღმდეგობა რამდენიმე ფუნდამენტურ ფაქტორს ეფუძნება და ისტორიული ტრავმებით ჩამოყალიბებული თავდაცვითი მექანიზმია. ეგზისტენციალური საფრთხეების პირობებში, როდესაც ერი მუდმივად გადარჩენისთვის იბრძოდა, ნებისმიერი შიდა დისონანსი აღიქმებოდა სისუსტედ, რომელსაც მტერი გამოიყენებდა. ასე ჩამოყალიბდა კოლექტიური ფსიქოლოგია, სადაც „ერთობა“ ხშირად „ერთაზროვნებაში“ აგვერია, განსხვავებული აზრის მქონე კი „გამთიშველად“ შეირაცხა.

ამას ემატება ე.წ. „სირცხვილის კულტურა“, სადაც კრიტიკა არა ობიექტური შეფასება, არამედ საჯარო მხილება და „სახის დაკარგვაა“. ვინაიდან ჩვენს სოციუმში პიროვნება და მისი საქმე ერთმანეთისგან გამიჯნული არ არის, იდეის კრიტიკა ავტომატურად ადამიანის შეურაცხყოფად ითარგმნება. ავტორიტეტების ისტორიული კულტი კი კიდევ უფრო აფერხებს კრიტიკულ აზროვნებას, რომელიც თავისი ბუნებით ანტი-იერარქიულია და ლოგიკას ეფუძნება და არა სტატუსს. საღი აზრი ხშირად მარტოხელაა, რადგან ის არ ემსახურება არცერთ ბანაკს, გარდა სიმართლისა.

ამ ისტორიულ ფონზე საბჭოთა სისტემამ ნამდვილი „გენეტიკური მუტაცია“ მოახდინა. მან მოაშთო საღი აზრის ყოველგვარი გამოხატვა, ადამიანები მარიონეტებად აქცია და სიმართლის თქმას „ინტრიგნობის“ სახელი დაარქვა. სისტემამ შექმნა პარალელური რეალობა -„ორაზროვნება“, სადაც საჯარო და პირადი სივრცეები რადიკალურად გაიმიჯნა, ტვინი კი გადარჩენის მიზნით „თვითგადარჩენის ძილს“ მიეცა. ჩამოყალიბდა „ჩამშვების“  ფენომენი, რამაც მორალური კომპასი ისე არია, რომ კორუფციაზე თვალის დახუჭვა „ვაჟკაცობად“ და „ძმობად“ შეირაცხა, ხოლო კანონიერების მოთხოვნა - „არაკაცობად“. ამ სისტემამ დაგვიტოვა „ფსიქოლოგიური კედელი“: ჩვენ გვაქვს თავისუფლება, მაგრამ არ გვაქვს მისი გამოყენების ჩვევა.

დღეს ეს „მარიონეტული“ მემკვიდრეობა ყველაზე მკაფიოდ პოლიტიკურ პროცესებსა და ინკლუზიურობის დეფიციტში ვლინდება. პოლარიზაცია იქცა „გამორიცხვის“ ინსტრუმენტად - თუ „ჩვენიანი“ არ ხარ, შენი აზრი საერთოდ არ არსებობს. პოლიტიკური ჯგუფები ქმნიან ჩაკეტილ „ექო-კამერებს“, სადაც კრიტიკული აზრი კვლავაც „ინტრიგნობად“ ან „ღალატად“ აღიქმება. ინკლუზიურობის განვითარების ნაცვლად, სისტემა აჯილდოებს მორჩილებას, სჯის საღ აზრს და აღვივებს შიშს განსხვავებულობის მიმართ. საზოგადოება კვლავაც ელოდება „ბელადს“, რათა მასზე მოახდინოს საკუთარი პასუხისმგებლობის დელეგირება, რადგან სიმართლის აღიარება ნიშნავს იმას, რომ პრობლემების მიზეზი საკუთარ თავშივე უნდა ვეძებოთ, რაც უდიდეს სულიერ ძალისხმევას მოითხოვს.

საბოლოო ჯამში, კრიტიკული აზრი სოციუმის „იმუნური სისტემაა“ -  თუ ის არ მუშაობს, ორგანიზმი ვერ ხვდება, რომ სნეულია. ჩვენ ჯერ კიდევ იმ გარდამავალ ფაზაში ვართ, სადაც „საბჭოთა ადამიანი“ ჩვენში ებრძვის „თავისუფალ ადამიანს“. ამ „მუტაციის“ უკუპროცესისთვის მხოლოდ განათლება საკმარისი არ არის; საჭიროა შინაგანი კათარზისი და იმის გააზრება, რომ კრიტიკა არ არის მტრობა, ხოლო განსხვავებული აზრი - ღალატი. როგორც ილია ჭავჭავაძე გვასწავლიდა, „ჩვენი თავი ჩვენადვე გვეყუდნოდეს“ - ეს არის ერთადერთი „ვაქცინა“, რომელიც სიმართლისა და სიცრუის გამიჯვნას და რეალურ წინსვლას გახდის შესაძლებელს.