სოციალური გადარჩენის ილუზია

 

უილიამ შექსპირმა საუკუნეების წინ თქვა: „მთელი სამყარო თეატრია“, თუმცა ნაკლებად სავარაუდოა, მას წარმოედგინა ეპოქა, სადაც ეს თეატრი ჩვენს ჯიბეებში, სმარტფონების ეკრანებზე გადმოინაცვლებდა. დღეს მოჩვენებითობა არა მხოლოდ არჩევანი, არამედ სოციალური გადარჩენის აუცილებელი პირობა გახდა.

სოციალური მედიის ეპოქაში ყალბი ემოციებით თამაში ყოველდღიურობის ნორმაა. ჩვენს „კედლებზე“ დაუსრულებლად გვხვდება იდეალური კადრები: გათამაშებული სიურპრიზები, საჩვენებელი საჩუქრები და ოჯახური იდილიის იმიტაცია. ამ ციფრული ფასადების მიღმა კი ჩნდება მთავარი კითხვა: სად მთავრდება სოციალური როლი და სად იწყება ნამდვილი ამბავი? რა თქმა უნდა, ყველა ღიმილი ყალბი არ არის, თუმცა უმეტეს შემთხვევაში, ჩვენ ვხედავთ არა რეალობას, არამედ მის კარგად დამონტაჟებულ ვერსიას.

ნიღაბი ჩვენი ფარია. მას ვიყენებთ მოწყვლადობისა და ტკივილისგან დასაცავად, რათა სოციალურ ჯგუფებში - იქნება ეს სამსახური, სამეგობრო თუ ოჯახი - მიღებულნი და მოწონებულნი ვიყოთ. საზოგადოება დაუნდობელია: ის გვკარნახობს, რომ ყოველთვის უნდა ვიყოთ „წარმატებულები“, „ბედნიერები“ და „ძლიერები“. შედეგად, ჩვენ იმდენ ნიღაბს ვატარებთ, რამდენ სოციალურ წრეშიც გვიწევს ტრიალი.

თუმცა, ამ ბრწყინვალე ფასადის შენარჩუნებას უზარმაზარი ფასი აქვს. ენერგია, რომელიც როლის თამაშში იხარჯება, გვაცარიელებს. საბოლოოდ კი მივდივართ ყველაზე დიდ ტრაგედიამდე - საკუთარ თავთან გაუცხოებამდე. ნიღბების ამ მრავალფეროვნებაში ხშირად გვავიწყდება მთავარი: ვინ ვართ ჩვენ სინამდვილეში, როცა სცენის განათება ქრება და მარტო ვრჩებით საკუთარ თავთან?

 

ცრუ პროპაგანდა სიმართლის წინააღმდეგ: რატომ გვეშინია სარკეში ჩახედვის?

 

საქართველოში საღი აზრისა თუ კრიტიკული პოზიციის დაფიქსირება დღეს ერთგვარ სოციალურ ბარიერად იქცა, თუმცა ეს პრობლემა ახალი არ არის - ის ჩვენი ისტორიული მეხსიერებისა და საუკუნოვანი გამოცდილების მტკივნეული ნაწილია. კრიტიკა აქ ყოველთვის ასოცირდება მხილებასთან, რომელიც გარდაუვალი ცვლილებების აუცილებლობითაა გამოწვეული, ამ ცვლილებებისთვის კი საზოგადოების უმეტესობა, როგორც ჩანს, მზად არ არის. ეს წინააღმდეგობა რამდენიმე ფუნდამენტურ ფაქტორს ეფუძნება და ისტორიული ტრავმებით ჩამოყალიბებული თავდაცვითი მექანიზმია. ეგზისტენციალური საფრთხეების პირობებში, როდესაც ერი მუდმივად გადარჩენისთვის იბრძოდა, ნებისმიერი შიდა დისონანსი აღიქმებოდა სისუსტედ, რომელსაც მტერი გამოიყენებდა. ასე ჩამოყალიბდა კოლექტიური ფსიქოლოგია, სადაც „ერთობა“ ხშირად „ერთაზროვნებაში“ აგვერია, განსხვავებული აზრის მქონე კი „გამთიშველად“ შეირაცხა.

ამას ემატება ე.წ. „სირცხვილის კულტურა“, სადაც კრიტიკა არა ობიექტური შეფასება, არამედ საჯარო მხილება და „სახის დაკარგვაა“. ვინაიდან ჩვენს სოციუმში პიროვნება და მისი საქმე ერთმანეთისგან გამიჯნული არ არის, იდეის კრიტიკა ავტომატურად ადამიანის შეურაცხყოფად ითარგმნება. ავტორიტეტების ისტორიული კულტი კი კიდევ უფრო აფერხებს კრიტიკულ აზროვნებას, რომელიც თავისი ბუნებით ანტი-იერარქიულია და ლოგიკას ეფუძნება და არა სტატუსს. საღი აზრი ხშირად მარტოხელაა, რადგან ის არ ემსახურება არცერთ ბანაკს, გარდა სიმართლისა.

ამ ისტორიულ ფონზე საბჭოთა სისტემამ ნამდვილი „გენეტიკური მუტაცია“ მოახდინა. მან მოაშთო საღი აზრის ყოველგვარი გამოხატვა, ადამიანები მარიონეტებად აქცია და სიმართლის თქმას „ინტრიგნობის“ სახელი დაარქვა. სისტემამ შექმნა პარალელური რეალობა -„ორაზროვნება“, სადაც საჯარო და პირადი სივრცეები რადიკალურად გაიმიჯნა, ტვინი კი გადარჩენის მიზნით „თვითგადარჩენის ძილს“ მიეცა. ჩამოყალიბდა „ჩამშვების“  ფენომენი, რამაც მორალური კომპასი ისე არია, რომ კორუფციაზე თვალის დახუჭვა „ვაჟკაცობად“ და „ძმობად“ შეირაცხა, ხოლო კანონიერების მოთხოვნა - „არაკაცობად“. ამ სისტემამ დაგვიტოვა „ფსიქოლოგიური კედელი“: ჩვენ გვაქვს თავისუფლება, მაგრამ არ გვაქვს მისი გამოყენების ჩვევა.

დღეს ეს „მარიონეტული“ მემკვიდრეობა ყველაზე მკაფიოდ პოლიტიკურ პროცესებსა და ინკლუზიურობის დეფიციტში ვლინდება. პოლარიზაცია იქცა „გამორიცხვის“ ინსტრუმენტად - თუ „ჩვენიანი“ არ ხარ, შენი აზრი საერთოდ არ არსებობს. პოლიტიკური ჯგუფები ქმნიან ჩაკეტილ „ექო-კამერებს“, სადაც კრიტიკული აზრი კვლავაც „ინტრიგნობად“ ან „ღალატად“ აღიქმება. ინკლუზიურობის განვითარების ნაცვლად, სისტემა აჯილდოებს მორჩილებას, სჯის საღ აზრს და აღვივებს შიშს განსხვავებულობის მიმართ. საზოგადოება კვლავაც ელოდება „ბელადს“, რათა მასზე მოახდინოს საკუთარი პასუხისმგებლობის დელეგირება, რადგან სიმართლის აღიარება ნიშნავს იმას, რომ პრობლემების მიზეზი საკუთარ თავშივე უნდა ვეძებოთ, რაც უდიდეს სულიერ ძალისხმევას მოითხოვს.

საბოლოო ჯამში, კრიტიკული აზრი სოციუმის „იმუნური სისტემაა“ -  თუ ის არ მუშაობს, ორგანიზმი ვერ ხვდება, რომ სნეულია. ჩვენ ჯერ კიდევ იმ გარდამავალ ფაზაში ვართ, სადაც „საბჭოთა ადამიანი“ ჩვენში ებრძვის „თავისუფალ ადამიანს“. ამ „მუტაციის“ უკუპროცესისთვის მხოლოდ განათლება საკმარისი არ არის; საჭიროა შინაგანი კათარზისი და იმის გააზრება, რომ კრიტიკა არ არის მტრობა, ხოლო განსხვავებული აზრი - ღალატი. როგორც ილია ჭავჭავაძე გვასწავლიდა, „ჩვენი თავი ჩვენადვე გვეყუდნოდეს“ - ეს არის ერთადერთი „ვაქცინა“, რომელიც სიმართლისა და სიცრუის გამიჯვნას და რეალურ წინსვლას გახდის შესაძლებელს.

 

სევდა და მოწყენილობა, ჩვენი ეპოქის „სისტემური პარამეტრი"

 

ალბათ შეგიმჩნევიათ, განსაკუთრებით კი ჩვენს ქვეყანაში, ადამიანთა უმეტესობა ხშირად მოწყენილი და სევდიანია. შეკითხვაზე “როგორ ხარ?” ძირითადად პასუხები ასეა, “აუუუ, რავი”, “არამიშავს”,  “ისე რააა”, “რავიცი ვარ რა”. იშვიათად გაიგებ პასუხს, კარგად ვარ!  

ზოგჯერ ვფიქრობ, რომ ეს „სევდიანი პასუხები“ უფრო გულწრფელობის ნიშანია, თუ უბრალოდ ჩვევა, რომელიც ადამიანებს გვეხმარება, რომ ზედმეტი კითხვებისგან დავიცვათ თავი?

ჩვენს ქვეყანაში სევდა ალბათ ისტორიულ მეხსიერებასთანაცაა დაკავშირებული. ჩვენი ლიტერატურა, პოეზია, ფოლკლორი, სიმღერების უმეტესობა, სავსეა დანაკარგის განცდით. ჩნდება შეგრძნება, რომ  თითქოს, კარგად ყოფნა ცოტათი „უხერხულია“ იმ ფონზე, რაც გამოვიარეთ. ამიტომ, პასუხი „ძალიან კარგად ვარ“ ხშირად აღიქმება როგორც ზედაპირულობა ან ამპარტავნება. სევდა აქ სოლიდარობის ფორმად გადაიქცა.

როდესაც თანამედროვე ცხოვრება გვთავაზობს იაფ ბედნიერებას (სოციალური ქსელები, სწრაფი მოხმარება), ჩვენი რეცეპტორები „იწვება“. შედეგად, ბუნებრივი, მშვიდი მდგომარეობა ჩვენი ტვინისთვის აღიქმება არა როგორც სიმშვიდე, არამედ როგორც დეფიციტი. მოწყენილობა ამ შემთხვევაში არის ორგანიზმის პროტესტი სტიმულაციის ნაკლებობაზე. როგორც ჩანს ადამიანთა უმეტესობისთვის  ბედნიერება აღიქმება, როგორც მიზანი, ხოლო მოწყენილობა - როგორც დაბრკოლება. არადა თუ ჩვენს ყოველდღიურობას დავაკვირდებით, დავინახავთ პარადოქსს: მიუხედავად კომფორტისა და გასართობი საშუალებების სიმრავლისა, სევდა უფრო მყარად დამკვიდრდა ჩვენს ცხოვრებაში, ვიდრე ოდესმე.

როგორც გოდერძი ჩოხელი იტყოდა: „ადამიანად ყოფნა ძალიან ძნელია“. სწორედ ამ „სიძნელეში“ იმალება პასუხი, რომელიც სამ შრეშია განფენილი: ჩვენს ბიოლოგიაში, ფილოსოფიასა და სისტემაში.

თუ პრეისტორიიდან თანამედროვეობისკენ ავიღებთ გეზს აღმოვაჩენთ, რომ ჩვენი ტვინი ევოლუციურად ბედნიერებისთვის კი არა, გადარჩენისთვის ვითარდებოდა. ფსიქოლოგიური კუთხით, ჩვენი ფსიქიკა მუდმივად ეძებს წონასწორობას. ნებისმიერი ეიფორია ხანმოკლეა. ჩვენ სწრაფად ვეჩვევით კარგს და ის „უფერული“ ხდება. ჩოხელისეულად რომ ვთქვათ: „ადამიანი ისეთი არსებაა, იმას ეძებს, რაც დაკარგული აქვს“. როგორც კი რაღაცას ვპოულობთ, ის ძიების მომხიბვლელობას კარგავს და ჩვენ კვლავ მოწყენილობის ნაცნობ ნაპირს ვუბრუნდებით.

ფილოსოფოსებისთვის მოწყენილობა ყოველთვის უფრო მეტი იყო, ვიდრე უბრალოდ ემოცია. შოპენჰაუერისთვის ეს იყო ცხოვრების გარდაუვალი ქანქარა, მაგრამ ჩოხელისთვის სევდა თავად ადამიანობის არსია - „ადამიანად ყოფნის სევდა“. ჩოხელი წერდა: „ადამიანი სევდიანი არსებაა, იმიტომ რომ მან იცის, რომ მოკვდება, მაგრამ მაინც უყვარს“. ეს პარადოქსი - სიკვდილის ცოდნა და სიცოცხლის სიყვარული - შობს იმ ღრმა, სისტემატიზირებულ სევდას, რომელსაც ხშირად „მოწყენილობას“ ვარქმევთ, სინამდვილეში კი ის ჩვენი სულის რეაქციაა სამყაროს წარმავლობაზე.

მოწყენილობა რომ სისტემატიზირებული ხდება, ყველაზე მეტად თანამედროვე ტექნოლოგიურ გარემოში გამოიკვეთა. ჩვენ ვცხოვრობთ ჭარბი სტიმულაციის ეპოქაში, სადაც ტვინი მიეჩვია დოფამინის მუდმივ, იაფ „დოზებს“, ამან კი  ჩვეულებრივი რეალობა აუტანლად და მოსაწყენად აქცია. ამას ემატება „ბედნიერების კულტი“. სისტემა გვავალდებულებს ვიყოთ მხიარულები, მაგრამ ჩოხელი შეგვახსენებდა, რომ „სამყარო ერთი დიდი ცრემლია, რომელიც ღმერთს გადმოუგორდა“. როდესაც ამ ბუნებრივ სევდას ვებრძვით და ხელოვნური მხიარულებით ვცვლით, ის ბუმერანგივით გვიბრუნდება უფრო ღრმა სიცარიელის სახით.

დასკვნის სახით შეიძლება ვთქვათ, რომ მოწყენილობა არ არის დეფექტი; ის არის ადამიანური ბუნების, ფილოსოფიური ძიებისა და იმ სისტემის გადაკვეთაზე გაჩენილი მდგომარეობა, რომელმაც „სევდის უფლება“ წაგვართვა. ჩოხელისეული გაგებით, გამოსავალი არა მოწყენილობისგან გაქცევაში, არამედ მის გააზრებაშია: „სევდა სიყვარულის ნიშანია“. თუ მოწყენილები ვართ, ეს ნიშნავს, რომ ჩვენს სულს რაღაც უფრო მეტი, უფრო ნამდვილი სწყურია, ვიდრე ის ზედაპირული მხიარულებაა, რომელსაც სისტემა გვთავაზობს.